İnsan hayatın başında aslında muhtaçlığını çok net hisseder.
Küçüktür, güçsüzdür, öğrenmeye ve yardıma ihtiyaç duyar.
Ama zamanla bir şeyler değişir.
İnsan büyür, kazanır, öğrenir, bir şeyler elde eder.
İşte tam bu noktada çok ince bir kırılma olur.
Sahip oldukları arttıkça, içten içe “ben” duygusu büyümeye başlar.
Artık insan şöyle düşünmeye başlayabilir: “Ben çalıştım, ben kazandım, ben başardım.”
Bu düşünce ilk başta masum gibi görünür.
Ama eğer derinleşirse, insanı şu noktaya getirir: “Ben yeterliyim, bana başka bir şey gerek yok.”
İşte ayetin uyardığı “istiğna” tam olarak budur.
Bu durum her zaman dışarıdan kibirli görünmeyebilir.
İnsan sessizce de bu hâle girebilir.
Kimseye danışmak istememek, hata yapabileceğini düşünmemek, kendini her konuda yeterli görmek…
Bunların hepsi istiğnanın ince ve fark edilmesi zor hâlleridir.
Ayetin “insan azar” demesi de çok anlamlıdır.
Çünkü bu bir anda olan bir şey değildir.
İnsan yavaş yavaş, fark etmeden sınırı aşar.
Önce kalbinde bir değişim olur, sonra bu düşünceler davranışlarına yansır.
Artık daha az dinleyen, daha az sorgulayan ve daha çok kendine güvenen bir hâle gelir.
Ama bu güven, hakikate dayanmadığında insanı yanıltır.
Bu yüzden insanın hayatında muhtaçlık önemli bir yer tutar.
Açlık, hastalık, yalnızlık, bilmemek…
bunların hepsi insana aslında sınırlı olduğunu hatırlatır.
Bu hatırlatma bir eksiklik değil, aksine insanı dengede tutan bir özelliktir.
Çünkü insan muhtaç olduğunu bildiği sürece haddini bilir, öğrenmeye açık olur ve
başkalarına karşı daha merhametli davranır.
Ama insan sahip olduklarına bakıp kendini tamamen yeterli görmeye başladığında, bu denge bozulur.
Artık neye muhtaç olduğunu fark etmez.
İşte o zaman ayetin söylediği gibi “azma” başlar.
Yani insan ölçüyü kaybeder.
Bu ayetler aslında insana şunu hatırlatır: Sahip oldukların olabilir, güçlü hissedebilirsin, bir şeyler başarmış olabilirsin.
Ama bütün bunlar seni “yeterli” yapmaz.
İnsan her zaman bir şeye, en temelde de kendisini var edene muhtaçtır.
İnsan “benim var” derken bunu gerçek sahibin kendisi olduğunu düşünerek söylerse sorun başlar.
Ama “bana verilmiş / emanet / geçici” bilinciyle görürse dengede kalır.
Alak Suresi 6-7. ayetlerin vurgu yaptığı nokta tam da bu:
İnsan, elindekini kendinden bilmeye başladığında “istiğna”ya kayar.
Daha sade toparlarsak: “Benim var” demek → nötr bir ifade
“Benim var, o yüzden kimseye ihtiyacım yok” → problem başlıyor
“Benim var ama hepsi emanet” → denge burada
Yani mesele sahiplik cümlesi değil, o cümlenin kalpte neye dönüştüğü.
Îhtiyaç, insanı eğiten bir öğretmen gibidir.
Ama insan o öğretmeni görmezden gelirse, ders kaçırılır.
Yani evet, insanın insana ve hayata muhtaç olması;
kendini ilahlaştırmaması, “ben yeterim” dememesi için bir koruma gibi.
Ama aynı zamanda: paylaşmayı öğrenmesi, tevazuyu yaşaması,
başkalarının hâlini anlaması için de bir yol.
En net cümleyle: İnsan muhtaç yaratılmış ki bağını unutmasın.
Ama o bağı unutursa, işte ayetin dediği “azma” başlar.
Kendini tanı, sınırını bil ve muhtaçlığını unutma.
Allah’ım, bize verdiklerini “bizden” bilmeyip Sen’den bilmeyi nasip et.
Kalplerimizi istiğnadan (kendini yeterli görme hâlinden) koru.
Bizi Sana muhtaçlığını unutmayan kullarından eyle.
Rabbimiz, bize hakikati görmeyi, haddimizi bilmeyi ve şükür üzere yaşamayı nasip et. amin
Selamun aleyküm